تبلیغات

تصویر ثابت

Banner
آشنایی با دستگاه عصبی مركزی

دستگاه عصبی، در تمام فعالیت‌های حیاتی بدن موجودات زنده دخالت دارد. این دستگاه، به عنوان رهبر بدن در كوچكترین فعالیت‌های بدنی شركت دارد و نقش كنترل كننده، تشدید كننده و یا بازدارنده را در اعمال مختلف موجود زنده، بازی می‌كند. در واقع دستگاه عصبی مسئول برقراری و حفظ ارتباطات داخلی و خارجی و نیز سازش موجود زنده با محیط است.
آشنایی با دستگاه عصبی مركری+شكل
مهمترین عمل دستگاه عصبی، به شرح زیر می‌باشد:
1. انقباض ماهیچه‌های مخطط ارادی در سراسر بدن، مانند انقباض ماهیچه‌های مخطط پاها در هنگام راه رفتن
2. انقباض ماهیچه‌های صاف غیرارادی، مانند انقباض ماهیچه‌های صاف دیواره روده‌ها به منظور ایجاد حركت دودی
3. ترشح غدد مانند ترشح هورمون از غده فوق كلیوی در اثر تحریك عصب سمپاتیك

-------------------
دستگاه عصبی به دو قسمت اصلی تقسیم می‌شود:
1. دستگاه عصبی مركزی كه شامل مغز و نخاع است.
2. دستگاه عصبی محیطی یا پیرامونی كه شامل اعصاب مغزی، اعصاب نخاعی و دستگاه عصبی خودكار می‌شود.
MRI از مغز

 
 به عبارتی دیگر، طبقه بندی سیستم عصبی دستگاه عصبی مرکزی (central nervous system)CNS، شامل مغز و نخاع است.
دستگاه عصبی محیطی(peripheral nervous system)PNS،
الف) اعصاب جمجمه ای- نخاعی. اعصاب جمجمه ای ۱۲ جفت، اعصاب نخاعی ۳۱ جفت.
ب) سیستم عصبی خودکار( اتونوم): شامل ۱. سیستم عصبی سمپاتیک( از مهره های پشتی- کمری)

۲. سیستم عصبی پاراسمپاتیک( جمجمه ای- خاجی) همهٔ قسمت‌های دستگاه عصبی با هم ارتباط متقابل دارند، اما برای بحث می‌توان آن را به دو دستگاه که هریک دارای دو بخش است تقسیم کرد. (شکل زیر)

دستگاه عصبی مرکزی همهٔ یاخته‌های عصبی مغز و نخاع شوکی را دربرمی‌گیرد. مغز آدمی را از نظر توصیفی می‌توان مرکب از سه لایهٔ متحدالمرکز دانست:
۱. هستهٔ مرکزی.
۲. دستگاه کناری (دستگاه لیمبیک).
۳. نیمکره‌های مغز (cerebral hemispheres) (که با هم، مخ cerebrum نام دارند).

در (شکل سه لایه متحدالمرکز مغز آدمی) نحوه قرار گرفتن این لایه‌ها را نسبت به یکدیگر می‌بینید. این شکل را می‌توان با شکل مفصل‌تر برش مغز آدمی در (شکل مغز آدمی) مقایسه کرد.
هستهٔ مرکزی مغز
هستهٔ مرکزی بیشترین بخش ساقهٔ مغز (brain stem) را نیز دربرمی‌گیرد. بخشی از نخاع در محل ورود به جمجمه کمی قطور می‌شود و پیاز مغز تیره (medulla) (بصل‌النخاع) نام دارد و عبارت است از ساختاری باریک که بر تنفس و بر بعضی بازتاب‌های حفظ حالت ایستاده نظارت دارد. در همین محل رشته‌های اصلی اعصابی که از نخاع می‌آیند به‌صورت ضربدری درمی‌آیند طوری‌که سمت راست مغز با سمت چپ بدن و سمت چپ مغز با سمت راست بدن ارتباط پیدا می‌کند.
MRI از مغز
دستگاه کناری (لیمبیک)
 پیرامون هستهٔ مرکزی مغز چند ساختار هست که مجموعاً دستگاه کناری نام دارند (شکل سه لایهٔ متحدالمرکز مغز آدمی). این دستگاه روابط متقابلی با هیپوتالاموس دارد و به‌نظر می‌رسد در کنار هیپوتالاموس و ساقهٔ مغز نظارت‌هائی نیز بر رفتارهای غریزی داشته باشد.
در جانورانی که دستگاه کناری آنها ابتدائی است (مانند ماهی‌‌ها و خزندگان)، تغذیه، حمله، گریز از خطر، جفت‌گیری و نظایر آن به‌صورت رفتارهای قالبی صورت می‌گیرد، اما دستگاه کناری در پستانداران احتمالاً بعضی الگوهای غریزی را بازداری می‌کند و درنتیجه جانور می‌تواند در برابر تغییرهای محیط، انعطاف‌پذیرتر و سازگارتر باشد.
در این شکل سراسر هستهٔ مرکزی و دستگاه کناری دیده می‌شود، لیکن نیمکرهٔ چپ مغز حذف شده است.
مخچه (cerebellum) در بخش هستهٔ مرکزی، حس تعادل و هماهنگی ماهیچه‌‌ها را در کنترل دارد.
تالاموس (thalamus) همچون جعبه کلیدی است برای پیام‌هائی که از اندام‌های حسی می‌آیند.
هیپوتالاموس (hypothalamus) (در شکل نیست اما زیر تالاموس قرار دارد) فعالیت غدد درون‌ریز و فرآیندهای حفظ حیات از قبیل سوخت و ساز و گرمای بدن را تنظیم می‌کند. دستگاه کناری مربوط به فعالیت‌های نیازهای اساسی و هیجان‌ها است.
قشر مخ (یعنی لایهٔ روئی یاخته‌هائی که مخ را می‌پوشاند) مرکز فرآیندهای عالی ذهن، محل ثبت احساس‌ها، آغاز اعمال ارادی، تصمیم‌گیری، و تدوین نقشه است.

بخشی از دستگاه کناری (لیمبیک) یعنی دم اسب (هیپوکامپ) نقش ویژه‌ای در حافظه دارد. برداشتن آن یا آسیب به آن، نقش حساس آن را در ذخیره‌سازی رویدادهای تازه در قالب خاطرات پایدار نشان می‌دهد، اما این بخش برای بازیابی خاطرات قدیمی ضروری نیست. به این معنی که بیمار پس از برداشته‌شدن دم اسب، مشکلی برای به‌یادآوردن تجربه‌های پیشین و شناسائی دوستان ندارد؛ می‌تواند کتاب بخواند و مهارت‌هائی را که قبلاً یادگرفته انجام دهد، اما نمی‌تواند چیزی از رویدادهائی را که در خلال یک‌سال قبل از جراحی بر او گذشته به‌یاد بیاورد، و رویدادها و مردمانی را که پس از جراحی با آنها مواجه شده مطلقاً نمی‌تواند به‌یاد آورد.
چنین بیماری، بیگانه‌ای را که در طول روز، ساعت‌ها با او بوده نمی‌تواند شناسائی کند. هفته‌ها بارها و بارها با جورجورک واحدی بازی می‌کند و هرگز به‌یاد نمی‌آید که قبلاً با آن بازی کرده باشد، و روزنامهٔ واحدی را بارها و بارها می‌خواند بی‌آنکه بداند چه خوانده است (اسکوایر، ۱۹۹۲)

دستگاه کناری در رفتار هیجانی نیز دست‌اندرکار است. میمون‌هائی که به‌مناطقی از دستگاه کناری آنان آسیب وارد آمده به کوچکترین تحریک، واکنشی خشم‌آلود نشان می‌دهند و این حکایت از آن دارد که منطقهٔ آسیب‌دیده، نقش بازدارنده دارد.
آسیب به مناطق دیگری از دستگاه کناری موجب می‌شود جانور رفتار پرخاشگری نداشته باشد و حتی وقتی به او حمله بشود هیچ رفتار خصمانه نشان ندهد: این جانوران، جانور حمله‌ور را ندیده می‌گیرند و طوری رفتار می‌کنند که گوئی هیچ اتفاقی نیفتاده است.

توصیف مغز به‌صورت سه ساختار متحدالمرکز یعنی هستهٔ مرکزی، دستگاه کناری و مخ (موضوع بحث بعدی) نباید این تصور را پیش آورد که این ساختارها، مستقل از یکدیگر هستند بلکه در این زمینه باید شبکهٔ کامپیوترهائی را قیاس گرفت با روابط متقابل، که هریک کارکردهای تخصصی دارند اما برای آنکه مؤثرترین نتیجه را به‌دست دهند باید با هم کار کنند.
به‌همین ترتیب، تحلیل اطلاعاتی که از اندام‌های حسی به مغز می‌رسد، فرآیندهای محاسباتی و تصمیم‌گیری خاصی را می‌طلبد (تخصص قشر مخ) که با زنجیرهٔ فعالیت‌های بازتابی (تخصص دستگاه کناری) متفاوت است. انطباق‌های ظریفتر ماهیچه‌ها (مثلاً در کار نوشتن یا نواختن ساز موسیقی) به‌ دستگاه مهاری دیگری نیاز دارد که در این مورد مخچه است.
همهٔ این فعالیت‌ها در دستگاه به‌هم‌بافته‌ای که حافظ یکپارچگی جانور است سازمان یافته‌اند.

پرده‌های پوششی مغز و نخاع
پرده‌های پوششی مخصوصی كه مغز و نخاع را می‌پوشانند، پرده‌های مننژ نام دارند. رگ‌های خونی، از طریق این پرده‌ها به مغز و نخاع ارتباط پیدا می‌كنند.
پرده‌های مغز و نخاع در سه طبقه قرار دارند.
الف) نرم شامه: داخلی‌ترین لایه پوششی مغز و نخاع است و در لابلای فرورفتگی‌ها و برآمدگی‌های مغز و نخاع نفوذ می‌كند. این پرده با تمام قسمت‌های بافت مغز و نخاع در تماس می‌باشد.
ب) عنكبوتیه: پرده بسیار نازك و شفافی است كه در بین دو پرده نرم شامه و سخت شامه قرار گرفته است. حدفاصل بین عنكبوتیه و نرم شامه، فضایی به نام فضای «زیر عنكبوتیه» وجود دارد كه مایع مغزی- نخاعی، در آن جریان دارد.
ج) سخت شامه: خارجی‌ترین پرده پوششی مغز و نخاع است و بسیار سخت می‌باشد. این پوشش، به عنوان آستری برای جدار داخلی كاسه سر و مجرای نخاعی ستون مهره‌ها است.

مایع مغزی نخاعی
مایعی است زلال و روشن كه توسط شبكه‌های متشكل از رگ‌های مننژ ترشح می‌شود. این مایع، مغز و نخاع را در برابر ضربات و فشارهای وارده به جمجمه، محافظت می‌كند.

مغز، از لحاظ تشریح (آناتومی) به سه بخش مخ، ساقه مغزی و مخچه تقسیم می‌شود.
مخ
شامل دو نیمكره راست و چپ است. قسمت قشری آن، به رنگ خاكستری و قسمت عمقی تر آن به رنگ سفید می‌باشد.
دو نمیكره مخ، به وسیله یك شیار طولی عمیق از هم جدا می‌شوند. اما در پایین بوسیله توده‌ای از بافت سفید مغزی با هم ارتباط دارند. در هریك از این دو نیمكره، حفره‌هایی وجود دارد كه به آن‌ها بطن‌های جانبی چپ و راست گویند. بطن‌های جانبی چپ و راست، بوسیله سوراخی به بطن سوم  كه در بین تلاموس‌ها قرار دارد ارتباط دارند.
بطن سوم نیز بوسیله مجرایی به نام شیار سیلویوس، با بطن چهارم كه بین مخچه و نخاع قرار دارد در ارتباط است.
سطح نیمكره‌های مخ، دارای نواحی برجسته و فرورفته زیادی است. نواحی برجسته آن را «شكنج» و نواحی فرورفته را «شیار» گویند. همین شیار و شكنج‌ها، سبب می‌شوند كه ناحیه قشری مخ وسعت بیشتری پیدا كند.
عمیق‌ترین شیارها در مخ، شیار طولی و شیار جانبی می‌باشد. شیارهای مخ، آن را به قطعه‌های مختلف تقسیم می‌كنند كه عبارتند از: قطعه پیشانی، قطعه گیجگاهی، قطعه آهیانه و قطعه پشت سری. شیار طولی، مخ را در جهت جلویی عقبی، به دو نیمكره چپ و راست تقسیم می‌كند.
هریك از نیكره‌های مخ، اعمال حركتی نیمه مقابل بدن را كنترل می‌كنند. همیشه اعمال حركتی نیمه راست بدن بوسیله ناحیه حركتی نیمكره چپ مخ و اعمال حركتی نیمه چپ بدن بوسیله ناحیه حركتی نیمكره راست مخ، كنترل می‌شود.

تالاموس:
ساختمان‌های گرد و مدوری هستند كه از ماده خاكستری مخ، تشكیل شده‌اند و در قاعده مخ قرار دارند. دستورهای حسی، ابتدا به تالاموس می‌رسند و بعد به مراكز حسی قشر مخ انتقال می‌یابند.

هیپوتالاموس:
در ناحیه كف بطن سوم، در زیر تالاموس، هسته‌هایی قرار دارند كه در اصطلاح به آن‌ها «هیپوتالاموس» گویند. هیپوتالاموس، مركز بسیاری از اعمال غیرارادی بدن از قبیل: تشنگی، گرسنگی، خواب و تنظیم درجه حرارت بدن است.

ساقه مغز
قسمتی از مغز است كه نیمكره‌های مخ را به نخاع متصل می‌كند و شامل: پل‌های مغزی، بصل‌النخاع و مغز میانی است.

مخچه
مخچه، در حفره عقبی جمجمه قرار دارد. اعمال مخچه حفظ تعادل بدن است.

نخاع
نخاع، بخشی از دستگاه عصبی مركزی است كه در قسمت عقبی مغز و در كانال ستون مهره‌ها واقع است. در قسمت جلویی نخاع، بصل‌النخاع قرار دارد.
نخاع، بوسیله شیارهایی به نام «شیارهای جانبی شكمی» و «جانبی پشتی» به دو نیمه راست و چپ تقسیم می‌شود.
نخاع، از نظر ساختمان داخلی، دارای دو بخش: ماده خاكستری و ماده سفید است.
به شاخه‌های ماده خاكستری، شاخه‌های پشتی و شكمی نخاع گویند. این شاخه‌ها بوسیله پلی از ماده خاكستری در قسمت وسط به هم متصل می‌شوند. رشته‌های عصبی كه از شاخه‌های پشتی خارج می‌شوند، حسی و رشته‌هایی كه از شاخه‌های شكمی خارج می‌شوند، حركتی هستند. در مركز نخاع، مجرای مركزی نخاع وجود دارد كه در طول نخاع ادامه می‌یابد و در قسمت جلویی با بطن چهارم در ارتباط است و حاوی مایع مغزی- نخاعی می‌باشد.

عمل نخاع: ایجاد رابطه بین مغز و سایر قسمت‌های بدن است. نخاع، همچنین مركز اعمال انعكاسی بدن است. در مورد هدایت تحریك عصبی از اندام‌ها به طرف مغز و یا هدایت دستورها از مغز به طرف اندام‌ها، نخاع به وسیله راهنمای حركتی و حسی به عنوان اندام رابط مغز با قسمت‌های دیگر بدن عمل می‌كند.

اعمال انعكاسی نخاع:
در واقع قسمتی از مكانیسم دفاعی بدن است كه سریعتر از اعمال ارادی صورت می‌گیرد. مانند كنار كشیدن ناگهانی دست در موقع تماس با جسم نوك تیز. عمل انعكاسی، ممكن است با به كارگیری اراده متوقف شود. هنگام تماس دست با جسم گرم، به جای اینكه دست كنار كشیده شود، می‌تواند با اراده شخص، در تماس با جسم باقی بماند.
در یك عمل انعكاسی، قسمت‌های زیر شركت دارند.
1. عصب حسی: تحریك عصبی را دریافت كرده، آن را به سلول‌های موجود در عقده شوكی شاخه پشتی نخاع، هدایت می‌كند. تحریك عصبی از این طریق به ماده خاكستری شاخه پشتی نخاع، می‌رسد.
2. نخاع: در نخاع، رشته‌های عصبی ارتباطی دستور عصبی را به شاخه شكمی نخاع منتقل می‌كنند.
3. سلول عصبی حركتی: در شاخه شكمی نخاع قرار دارد. این سلول دستور عصبی را دریافت نموده سپس از طریق رشته‌های عصبی حركتی، آن را به اندام‌ها هدایت می‌كند. 4. اندام حركتی: مانند عضله كه با دستور عصب حركتی تحریك شده عمل لازم را انجام می‌دهد.

دستگاه عصبی محیطی
دستگاه عصبی محیطی شامل اعصاب سری، اعصاب نخاعی و دستگاه عصبی خودمختار است.
اعصاب سری: دوازده جفت عصب از نواحی مختلف مغز، سرچشمه می‌گیرند كه در اصطلاح به آن‌ها «اعصاب سری» گویند.
این اعصاب برحسب وظیفه‌ای كه انجام می‌دهند، نامگذاری می‌شوند و عبارتند از:
1. عصب بویایی: در عمل بویایی دخالت دارد.
2. عصب بینایی: در عمل دیدن (بینایی) دخالت دارد.
3. عصب حركتی چشم (اكولوموتور): در زمان تابیدن نور به چشم، باعث تنگ شدن مردمك چشم می‌شود.
4. عصب اشتیاقی یا قرقره‌ای (تروخلئار): باعث ثابت ماندن كره چشم در یك سمت می‌شود.
5. عصب سه قلو: رشته حسی این عصب، الیاف حسی صورت را تامین می‌كند. انشعابات رشته حركتی این عصب، به عضلات جوشی صورت، عصب می‌دهند.
6. عصب دور كننده (مبعّده): این عصب باعث می‌شود كه چشم‌ها در كره چشم در موقعیت‌ مناسبی قرار گیرند.
7. عصب صورت: انشعابات این عصب رشته‌های حركتی عضلات صورت و گوش‌ها را تامین می‌كنند.
8. عصب شنوایی: در عمل شنوایی و تعادل بدن دخالت دارد.
9. عصب زبانی- حلقی: این عصب موجب فعالیت حركتی حلق و حنجره می‌شود.
10. عصب واگ: انشعابات این عصب به حلق، حنجره و دستگاه گوارش می‌روند.
11. عصب شوكی: این عصب به عضلات نگهدارنده سر، انشعاب می‌دهد.
12. عصب زیرزبانی: این عصب، رشته‌های حركتی زبان را تامین می‌كند

اعصاب نخاعی: این اعصاب از قسمت‌های مختلف نخاع سرچشمه گرفته، به اعضای بدن وارد می‌شوند.

دستگاه عصبی خودكار
 این دستگاه، بخشی از دستگاه عصبی محیطی است كه اعمال احشای بدن را كنترل می‌كند. این دستگاه، به كنترل فشار خون، حركات و ترشح دستگاه گوارش، عمل عرق كردن، كنترل درجه حرارت بدن، دفع مدفوع و ادرار كمك می‌كند. بعضی از این اعمال، تقریبا به طور كامل و بعضی دیگر به طور نسبی، بوسیله دستگاه عصبی خودمختار كنترل می‌شوند.
دستگاه عصبی خودكار، به دو قسمت تقسیم می‌شود:
1. دستگاه عصبی سمپاتیك
2. دستگاه عصبی پاراسمپاتیك
دستگاه عصبی سمپاتیك: شامل طناب عصبی زنجیر مانند است كه دارای گره‌های عصبی فراوان است. این طناب‌های عصبی، از قاعده جمجمه در دو طرف ستون مهره‌ها به پایین كشیده شده است و تا استخوان خاجی ادامه دارد. گره‌های مزبور، جفت هستند و از قسمت جلو به عقب در نواحی گردن، سینه، كمر، لگن و ناحیه خاجی وجود دارند. این گره‌ها به وسیله رشته‌های ارتباطی، به نخاع و سپس به وسیله نخاع با دستگاه عصبی مركزی مربوط می‌شوند.
بعضی از عقده‌های سمپاتیك كه در مجاورت اندام‌های مختلف قرار گرفته‌اند با دو زنجیر طناب عصبی سمپاتیك در ارتباط هستند كه عبارتند از:
1.شبكه قلبی: در قاعده قلب قرار دارد و به قلب و ریه عصب می‌فرستد.
2. شبكه خورشیدی: در پشت معده قرار دارد و به اندام‌های حفره شكمی، عصب می‌فرستند.
3. شبكه هیپوگاستریك: در جلوی استخوان خاجی قرار دارد و به اندام‌های حفره لگنی عصب می‌فرستد.
وظیفه دستگاه عصبی سمپاتیك:
این دستگاه به ماهیچه‌های قلب، ماهیچه‌های دیواره رگ‌های خونی و احشا (معده، لوزالمعده و روده‌ها) عصب می‌فرستد.
همچنین به غدد غرق و ماهیچه‌های غیرارادی پوست، عصب می‌دهد و قابلیت ارتجاعی تمام ماهیچه‌های ارادی و غیرارادی را حفظ می‌كند.
دستگاه عصبی پاراسمپاتیك: دستگاه خودكار، ضمیمه ایست كه از طریق زوج‌های اعصاب مغزی شماره 3، 7، 9، 10 و همچنین از قسمت خاجی نخاع خارج شده است و به اندام‌های مورد نظر وارد می‌شوند. رشته‌های عصبی موجود در (عصب سری شماره 3) میگنا دات آر،به ماهیچه‌هایی كه مسئول تنگ و یا گشاد كردن مردمك چشم هستند، وارد می‌شوند. رشته‌های عصبی موجود در عصب سری شماره 7 به غدد اشكی و زیر فكی و رشته‌های عصبی موجود در عصب سری شماره 9 به غده بناگوشی می‌روند.
رشته‌های عصبی موجود در عصبی سری شماره 10 كه عصب واگ نام دارد، به قلب، ریه‌ها، مری، معده، روده باریك، نیمه ابتدایی روده فراخ، كبد، كیسه صفرا، لوزالمعده و قسمت‌های بالایی میزنای می‌روند.

اثرات دستگاه عصبی خودكار برروی اندام‌های مختلف بدن
تعداد كمی از اندام‌ها یا غدد، تنها دارای یك منشاء عصبی، یعنی منشاء عصبی سمپاتیك یا پاراسمپاتیك می‌باشند. اما اكثر اندام‌ها، دارای هر دو منشاء عصبی سمپاتیك و پاراسمپاتیك هستند و از هریك از این دو دستگاه، رشته‌هایی دریافت می‌كنند. تاثیر هریك از دستگاه‌های عصبی سمپاتیك و پاراسمپاتیك بر اندام‌های مختلف بدن، متفاوت است. بدین معنی كه تحریك بوسیله عصب سمپاتیك، موجب بروز اثرات تحریكی در بعضی از اندام‌ها و سبب بروز اثرات بازدارندگی در اندام‌های دیگر می‌شود. این قانون در مورد دستگاه عصبی پاراسمپاتیك نیز صادق است. همچنین هنگامی كه تحریك عصب سمپاتیك موجب بروز اثرات تحریكی در یك اندام شود، تحریك عصب پاراسمپاتیك در آن اندام، معمولا حالت بازدارندگی دارد.
به عبارت دیگر، اثرات این دو دستگاه عصبی (سمپاتیك و پاراسمپاتیك) در یك اندام مخالف هم می‌باشد. در نتیجه فعالیت مخالف این دو دستگاه عصبی، مراحل فعالیت و آرامش بدن، به وسیله تعادل برقرار شده در اندام‌ها، تنظیم می‌شود




طبقه بندی: دانستنیها، مدرسه، علمی،

تاریخ : پنجشنبه 1 آبان 1393 | 11:01 قبل از ظهر | نویسنده : محمد صمدی پور | نظرات
.: Weblog Themes By VatanSkin :.